Istorija srpsko – albanskih odnosa (4): Međuratne muke prve Jugoslavije

Foto: Ilustracija

Piše: ms Aleksandar Stojanović

Prvi svetski rat je bio u najmanju ruku tragičan za ondašnju Srbiju. Kraj je dočekala sa milion i “kusur” stanovnika manje nego pre početka borbi, a godine mira, nakon balkanskih sukoba i onoga što se ponekad naziva Velikim ratom, donele su nove nemire, uzrokovane što starim, što novim trzavicama. Svi oni su zajedno, stavili na test zemlju u kojoj su po prvi put živeli, ujedinjeni, “Jugosloveni“.

Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je formirana 1.12.1918. godine. Na čelu sa regentom Aleksandrom Karađorđevićem, nova državna struktura, suočila se sa brojnim unutrašnjim pretnjama, koje su još više slabile, ratovima i stradanjima desetkovanu zemlju.

Na zapadu su to bili hrvatski separatisti, koji su hteli da Hrvatsku izdvoje iz novoproklamovane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (od 1929. godine, Kraljevine Jugoslavije). Vrhunac njihovih aktivnosti, svakako je bio atentat i ubistvo kralja Aleksandra, u Marseju, oktobra 1934. godine.

Komunisti su takođe bili pretnja po bezbednost kraljevine, jer su subverzivnim dejstvima hteli da promene poredak, a sve u skladu sa kretanjima nakon Oktobarske revolucije. Vršili su napade na viđenije ljude, opštinske službenike, žandarme i državne funkcionere. Nakon atentata na ministra Draškovića, rad Komunističke partije je bio diskvalifikovan, tako da su od onda svoje aktivnosti nastavili u ilegali.

Južna Srbija je ponovo bila zona rizika, jer su tu delovali albanski ekstremisti. Oni su, uz podršku Albanije, a nedugo zatim i Musolinijeve Italije, primenjivali masovni terorizam sa elementima oružane pobune. Kačaci, albanski odmetnici, delovali su u svim delovima Kosmeta. Kačaci su napadali i ubijali Srbe, sekli telefonske linije i železničke pruge, pljačkali i uznemiravali stanovništvo.

Ove aktivnosti su naročito bile intenzivne u periodu od 1919. do 1924. godine, mada se i kasnijih godina javlja odmetništvo. Sama turska reč “kačak” znači – odmetnik od vlasti, ali i razbojnik, a to se dvoje vrlo često spajalo u jedno, pošto akcije kačaka nisu bile gerilskog karaktera nego teroristički i pljačkaški napadi na ustanove vlasti i civilno stanovništvo. U borbi protiv albanskih terorista, vlasti Kraljevine SHS su sprovodile različite mere u cilju suzbijanja njihovog dejstva.

Jedna od njih je ona iz 1921. godine, kada je Ministarstvo unutrašnjih dela objavilo amnestiju svih odmetnika koji se budu predali do 10. marta te godine. Amnestija je imala delimičan uspeh, ali se može smatrati, s obzirom na tadašnje prilike na Kosovu, da nije bila bez uticaja, jer se većina odmetnika vratila svojim kućama.

Ipak, i posle određenih rokova ostalo je kačaka koji se nisu predavali. Interniranje njihovih porodica nije dalo željene rezultate. Tako je borba protiv odmetnika i terorista “uključena” u program kolonizacije: imanja odmetnika su oduzimana, čitave porodice su internirane u posebne logore. Represalije su primenjivane i na sela ako su pomagala kačake, ili čak ako se samo na njihovom području vodila borba s kačacima. Odmetničkim porodicama konfiskovana je cela imovina, a kuće su im ponekad spaljivane. Sela iz kojih se pružao otpor osvajana su združenim dejstvom vojske i žandarmerije, uz učešće artiljerije i drugih snaga.

U službi albanske iredente nalazile su se i sve legalne političke organizacije Albanaca u Jugoslaviji. “Muslimanska južna organizacija” (Džemijet), formirana 1923, bila je korišćena i za sprovođenje iredentističke propagande, naročito posle pogoršanja jugoslovensko-albanskih odnosa 1924. Prema nekim podacima predsednik ove organizacije Ferat-beg Draga bio je u stalnoj vezi sa tiranskom vladom, od koje je primao i novac. Zbog takvog stava jugoslovenska vlada je 1925. zabranila rad “Džemijeta”, ali ovaj nastavlja da radi u ilegalnosti. Formirana je na beogradskom univerzitetu i tajna studentska organizacija “Besa”, s programom da radi na priključenju Kosova i Metohije Albaniji; finansiralo ju je albansko, a potom italijansko poslanstvo u Beogradu. Trebalo je organizovati čete koje bi bile spremne da u slučaju izbijanja rata diverzantskim akcijama olakšaju napredovanje italijanske vojske, koju je albanskom narodu trebalo prikazati kao oslobodioce.

Ali Hadri konstatuje da su “skoro svi albanski prvaci delovali javno ili tajno među svojim sunarodnicima pod plaštom političke pripadnosti ovoj ili onoj građanskoj stranci, verskoj organizaciji – džemijeta i gajreta”; skoro svi su se potom za vreme Drugog svetskog rata kompromitovali učešćem u okupatorskoj vlasti. U pitanju je, dakle, taktika prikrivanja i korišćenja legalnih mogućnosti političkog sistema i demokratskih institucija Jugoslavije u dvostrukom cilju: radi lične koristi i za sprovođenje antijugoslovenske delatnosti. Ekonomska beda i nesreća albanskog seljaka bila je zato mnogo pre posledica njegovog klasnog nego nacionalnog položaja: socijalna vrhuška albanskog naroda u Jugoslaviji živela je bogato kao priznati deo vladajuće klase, radeći istovremeno protiv države od koje i na račun koje je živela.Uz svesrdnu podršku fašističke Albanije, teroristi će vršiti napade sve do agresije Nemačke i Italije na Kraljevinu Jugoslaviju 1941. godine.

Te 1941. godine, Drugi svetski rat je pokucao na vrata Kraljevine Jugoslavije. Nepripremljena, brzo je kapitulirala i tim „Aprilskim slomom“, počinju krvavi dani za stanovnike jugoslovenske zemlje. Okupatori sa svih strana vrše strašne zločine, a momentum koriste i albanski teroristi, čije nasilje nad srpskim stanovništvom na Kosovu i Metohiji dobija potpuno novu dimenziju.

Uz podršku okupacionih vlasti, albanska dobrovoljačka milicija „Vulnetari“, koja je uživala i pomoć drugih paravojnih formacija, za te četiri ratne godine je ubila oko 10 000 Srba, i to pretežno civilnog stanovništva. Zbog surovih represalija Albanaca, skoro 100 000 Srba i Crnogoraca su proterani sa svojih ognjišta na Kosovu i Metohiji. Nakon poraza Musolinijeve Italije 1943. godine, a uz pristanak vlasti nacističke Nemačke, sredinom septembra 1943. godine, došlo je do formiranja „Druge prizrenske lige“, koja je bila idejni naslednik onog projekta iz 1878. godine, vrednosni sukcesor koncepta po kome treba stvoriti veliku, etnički čistu zemlju Albanaca.

Nešto ranije, obrazovana je nacionalistička organizacija „Nacionalni front“, čiji su pripadnici sebe nazivali „balistima“ i koji su sprovodili stravične zločine nad srpskim civilima. Dakle, Albanci su posedovali razvijene mehanizme zarad ostvarivanja svojih ciljeva u tim mučnim godinama. Tome je još više doprineo specijalni „Kosovski puk“, oružana formacija koja je imala centralno mesto u etničkom čišćenju Kosova i iseljavanju Srba.

Negde u proleće 1944. godine, stvorena je 21. SS divizija „Skenderbeg“. Ova oružana grupa je u svom sastavu imala albanske snage, približno 12 000 vojnika, računajući nemački komandni kadar. Ona je vršila masakre nad srpskim stanovništvom, noseći uniforme nacističke Nemačke.

Albanski san nije pokazivao znake posustajanja i jenjavanja. Ratom razorene države Evrope su pokušavale da se „dignu iz pepela“ u drugoj polovini dvadesetog veka. Nacizam je pobeđen, ali su antagonizmi ulazili u svoju najosetljiviju fazu – svet će upoznati bipolarnost, ideološku polarizovanost i političku isključivost istočnog i zapadnog bloka. U takvim uslovima, male države, po pravilu loše prolaze.

Pa ipak, čini se da je Albanija vrlo često odstupala od tog pravila. Razlog tome je činjenica da su Albanci uvek pronalazili načina da svoje interese učine kompatibilnim sa interesima velikih sila, i zbog te lukave ali i beskrupulozne politike, ne čudi što su uvek iza sebe imali moćne saveznike. Saveznike, koji su ih podržavali u gaženju kroz potok krvi.

Trend divergentnih interesa između Srba i Albanaca će u jednom trenutku doživeti zastoj i činiće se da je rivalstvo dva naroda ostavljeno valovima prošlosti, pre nego što će se sve više razbuktivati kroz brojne i intenzivne demonstracije Albanaca na Kosovu i Metohiji.

O tome će biti reči u nastavku…

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*