Piše: ms Aleksandar Stojanović
Srbija je formalnu nezavisnost stekla na Berlinskom kongresu 1878. godine. Na taj način su ostvareni snovi brojnih naraštaja koji su u Srbiji stasavali tokom 19. veka. Onim ambicioznijim ljudima, sticanje nezavisnosti je bio deo puta koji je trebalo proći ka cilju – stvaranju zemlje južnih Slovena. Isticanjem kandidature za pijemonta ujedinjenja srodnih naroda pod okrilje jedne države, Srbija je stekla protivnike, pre svega u vidu Austro-ugarske i Bugarske.
Ove države su u projektu Jugoslavije videle direktnu pretnju svojim interesima i pozicijom u geopolitičkom poretku Balkana, s jedne strane, a sa druge strane, imale su aspiracije prema teritorijama koje bi ta, u to vreme, fiktivna Jugoslavija trebalo da poseduje.
Austro-ugarska nije želela tako lako da se odrekne prava na aneksiju Bosne i Hercegovine, koje joj je priznato na Berlinskom kongresu, a Bugarska je za sebe želela Makedoniju. Sve su to razlozi za početak specijalnog rata, koji će ove zemlje voditi protiv Srbije, u godinama nakon Berlinskog kongresa, pa do Prvog svetskog rata. Značajnu ulogu će u svemu tome imati Albanci, koje će finansirati, organizovati i obučavati oficiri iz Sofije i Beča.
Albanski džihadisti, uz svesrdnu pomoć makedonske terorističke organizacije VMRO, sprovodili su akcije koje su imale za cilj progon Srba sa Kosova i Metohije i stvaranja nezavisne Albanije – dva međusobno čvrsto povezana procesa.
U takvim uslovima interne kohezije u okviru albanskog elementa, uz inostranu podršku i interakciju sa širim geopolitičkim trendovima, došlo je do konstituisanja albanskog nacionalnog pokreta. Na izmaku “Istočne krize“, koja je obeležena serijom ustanaka u Bosni protiv turske vlasti i ratovima u kojima je Srbija učestvovala, juna 1878. godine, stvorena je Albanska liga u Prizrenu, koja će u decenijama nakon toga u Srbiji biti poznatija samo kao Prizrenska liga. Stvaranje ovog pokreta korespondira sa promenama na međunarodnoj političkoj sceni i težnji velikih sila da prekroje granice država na Balkanu.
Albanska strana je istakla zahtev za pripajanjem četiri osmanska vilajeta – kosovskog, bitoljskog, janjinskog i skadarskog u jedinstven albanski vilajet, koji bi imao posebnu upravu. Time su se pokazale naznake širih ambicija albanskih glavešina, i ekspanzionističkih težnji albanskog nacionalnog pokreta.
Upravo je tada prvi put formulisan koncept „Velike Albanije“, projekat koji će u decenijama koje će doći dostići status civilizacijskog cilja za albanski narod. Kao što se iz samog naziva vidi, cilj je stvaranje velike države, koja će obuhvatiti i teritorije susednih balkanskih zemalja, a pre svega Srbije. Finansijski potkovani, sa logističkom podrškom Austro-ugarske i Bugarske, Albanci su odmah započeli aktivnosti usmerene protiv srpskog življa, te se u poslednjoj deceniji 19. veka, procenjuje se, iselilo oko 60.000 lica.
U periodu od Berlinskog kongresa, pa do 1912. godine, ubijeno je više stotina Srba u Staroj Srbiji, opljačkana i oteta imovina više desetina hiljada Srba, a više od sto hiljada ljudi je spasavajući goli život, pobeglo u Srbiju.
Poslednjih dvadeset godina XIX veka i prve godine novog stoleća – do oslobođenja 1912., za Srbe na Kosovu i Metohiji znače vreme najtežih progona, fizičkog uništavanja i raseljavanja, u kome se ogleda ne samo stanje bezvlašća nego i plan za stvaranje “etnički čistog” Kosova kao “albanske zemlje” u duhu programa Prizrenske lige.
Albanci upadaju na srpsku teritoriju već 1878. godine duž cele nove granice od Novog Pazara do Vranja, najviše sa Kosova. Prave zasede, ubijaju srpske vojnike, pljačkaju komore; napadaju čak i na same vojne predstraže. Tokom 1878-1880. njihove su čete stalno koncentrisane uz granicu; 6. aprila 1879. napadaju Kuršumliju, a 28. maja iste godine Prepolac.
Treba istaći da se obrenovićka Srbija uzdržavala od primene strožih mera zbog ubistava na granici i upada na svoju teritoriju. Odabrala je diplomatski put borbe, što je u praktičnom smislu podrazumevalo obaveštavanje Porte i poslanstva velikih sila u Carigradu o albanskim akcijama i traženje da se s turske strane tome stane na put. Zahtevi su ostali bez odgovora.
O nasilju Albanaca i Turaka nad Srbima Kosova i Metohije za vreme samih oslobodilačkih ratova 1876-1878. svedoči, na primer, žalba koju su Srbi Pećanci uputili 20. jula 1879. ruskom caru Aleksandru II. Tu su ukratko prikazani uslovi i stanje u kojima se nalazilo srpsko stanovništvo posle 1875, uz popis preko stotinu ubijenih Srba u varoši Peći i selima pećkog upravnog područja, kao i loš položaj manastira Pećke patrijaršije i Dečana, koji su po nalogu pećkih aga pritisnuti pljačkom i ucenom kačaka.
Nepodnošljiv pritisak učinio je da se za poslednjih dvadeset godina 19. veka, posle Berlinskog kongresa, iseli u Srbiju najmanje 60.000 ljudi samo iz severnih delova kosovskog vilajeta. Računa se da se iz cele Stare Srbije, ako se pod njom podrazumeva, kao u to doba, i cela severna Makedonija, iselilo u periodu 1876-1912. godine oko 400.000 ljudi.
Srpska i crnogorska vlada pokušavale su, prema svojim mogućnostima, da zaštite srpsko stanovništvo kosovskog vilajeta. Ta zaštita je organizovana najpre na diplomatskom planu, otvaranjem srpskih konzulata u Solunu i Skoplju 1887, a u Bitolju i Prištini 1889. Položaj konzula na Kosovu bio je pogibejan: prvi srpski konzul u Prištini, Luka Martinović, ubijen je u junu 1890. nasred prištinske čaršije, a ruski konzul Grigorij Stepanovič Ščerbina – marta 1903. u Kosovskoj Mitrovici.
S druge strane, srpska vlada je organizovala i naoružavala narod na Kosovu da se brani i priprema za oružani ustanak kad za to dođe vreme. Nasuprot albanskim razbojničkim družinama, kačacima, počele su se posle 1878. godine javljati srpske čete, komite, koje su vodile borbu protiv turskih vlasti i protiv albanske i muslimanske hajdučije. Komite su bile pretežno Srbi iz Stare Srbije; kretali su se po celoj Staroj Srbiji, u Novopazarskom sandžaku, ali i po Metohiji. Kako je tačno konstatovano, komitski pokret u Staroj Srbiji “ponikao je iz najrevolucionarnijeg dela srpskog seljaštva koje nije više moglo podnositi turski feudalni sistem i mnogobrojna nasilja”, te je ceo ovaj pokret “imao socijalno i nacionalno obeležje”.
Kritska kriza i grčko-turski rat 1897. doveli su do daljeg i može se reći sudbonosnog pogoršanja položaja srpskog naroda Stare Srbije, posebno na selu. Rat je aktivirao albanski bašibozuk i njihove iredentističke namere. Na sultanov poziv odazvalo se više hiljada Albanaca. Što je ratna opasnost više rasla, to je više rastao broj zločina izvršenih nad hrišćanima. Stanje se naročito pogoršalo, po povratku albanskog bašibozuka iz neuspelog rata: Albanci kosovskog vilajeta okupljaju se u “Pećkoj ligi” 1898/99, koja je svoju oštricu usmerila protiv Slovena. Ustanak Srba u Beranima 1897. godine brzo je i surovo ugušen intervencijom bašibozuka. U Metohiji turska uprava ide na ruku kačacima i toleriše njihova nasilja nad srpskim narodom, zbog čega iseljavanje Srba postaje masovno.
Kraljevini Srbiji, opterećenoj unutrašnjim trzavicama u vidu smena dinastija, „velikom istočnom krizom“ koja je kulminirala aneksijom Bosne i Hercegovine od strane Austro-ugarske i Carinskim ratom sa istom, nije bila potrebna još jedna u nizu briga. Međutim, takav nezahvalan položaj Srbije je bio više nego poželjan za druge strukture, koje su u njemu videle mogućnost za ostvarenje svojih ciljeva.
Unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija (VMRO), teroristička organizacija sponzorisana iz Sofije, koja je imala za cilj bugarizaciju makedonskog stanovništva, bila je veliki pomagač i saveznik kačacima. Albancima su u prilog išla kretanja na međunarodnoj sceni – moćna Austro-ugarska nije htela da dopusti zajedničku granicu Srbije i Crne Gore, te izlazak Srba na Jadransko more, tako da je svim silama težila da to onemogući, ili da taj proces oteža. Način je bio stvaranje nove države.
Krajem, po Srbiju, ratne 1912., tačnije 28.11.1912. godine, pod patronatom Austro-ugarske, formirana je Albanija. Dobivši nezavisnu državu i samostalnost, Albanci nisu zaboravili na osnovnu ideju koja je inaugurisana još tokom formiranja Prizrenske lige. Treba težiti ostvarenju projektovane zamisli o velikoj državi. Zbog toga i ne čudi činjenica da su nepunu godinu nakon što su dobili državu, upali u Srbiju.
Dana 23. septembra 1913. godine, 15. 000 dobro organizovanih i naoružanih Albanaca, u kooperaciji sa bugarskim komitama, sa prostora Albanije, upalo u Južnu Srbiju, i prodrlo do Debra, Ohrida i Struge. Tom prilikom, napali su i Gostivar i Prizren. Ovu akciju su pripremali bugarski oficiri u Draču .
Početak Prvog svetskog rata nije značio i uzurpiranje niza zločina koji su Albanci vršili prema srpskom življu. Tokom prelaska albanskih planina, prilikom povlačenja vojske prema Krfu, dobro su dokumentovani napadi na srpske kolone. Sa terorističkim aktivnostima, Albanci su nastavili i nakon rata. Ovaj put, akcije su bile usmerene protiv Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
To nikako nije uticalo ni na suspenziju, a kamoli na odustajanje od projektovanog iredentističkog cilja – stvaranja Velike Albanije.
Nastaviće se…
Leave a Reply