Reč godine – Šiptar ili Albanac?

LESKOVAC

Da li je (ne)ispravno Albance nazivati Šiptarima!? – Sa Romima je, napisao je svojevremeno Jovan Ćirilov, situacija malo složenija: mnogim Romima ne smeta izraz Ciganin, čak ga preferiraju!
Ako za trenutak smetnemo s uma da je reč godine u svetu (i kod nas) pandemija, odnosno covid-19, moglo bi se kazati da je u Srbiji to Kosovo i Metohija (ili skraćeno Kosovo, kako se pogrešno često može čuti), ali i naziv stanovnika te „južne srpske pokrajine“. Aktuelna dešavanja oko statusa Kosova i Metihije, posle višedecenijskih težnji kosovskih Albanaca za ostvarivanjem ciljeva Prizrenske lige, u drugi plan stavilo je pitanje kako ih zvanično nazivati (najviše ih ima na KiM, ali u vleikom broju žive i u Makediniji, pojedinim opština juga Srbije, a ne mali broj ih je i u Beogradu).
Za mnoge je više dilema, jer se obično misli da je reč o jednom narodu, na KiM, kao delu Republike Srbije, koji ima više imena: Albanci, Arbanasi, Arnauti, Šiptari, ili Šćepetari.
Pođimo od toga: ko su Šiptari? Ovo je endonim: ime koje narod o kome se ovde govori koristi za sebe. Zapravo, Šiptari sebe nazivaju Šćepetari (jednina na njihovom jeziku je „Shqipëtar“, a množina „Shqipëtarët“), a Albaniju nazivaju „Shqipëria“, ali je, što je zanimljivo, forma koju korisimo u srpskom jeziku zbog lakšeg izgovora prvi put upotrebljena u 17. i tokom 18. veka, kada se koristi naziv Arbanas. Postoji tumačenje po kojem Šćiptari znači sinovi orlova, a Šćiprija zemlja orlova, jer je shqipeodnosno shqiponjë albanska reč za orla.
Imam mnogo hipoteza o etimologiji ovog etnonima. Za ovu priliku pomenimo austrijskog albanologa (stvarao u prvoj polovini 20. veka) Maksimilijana Lamberca, koji je razvio hipotezu koja je verovatno najtačnija. On je, naime, smatrao da ima „Šćipetar“ dolazi od reči „shqipe“ ili „shqiponjë“, odnosno „orao“ u obe varijante razvio se kao odgovor naroda na herojski otpor Skenderbega protiv Osmanlija, jer je njegova zastava bila orao. Tako su Arbanasi počeli sebe i da nazivaju „orlovima“, uz prisećanje na junačke podvige najveće ličnosti u njihovoj istoriji.
Zbog toga, smatraju mnogi više nego ispravnim, da možda oni koji Albance nazivaju Šiptarima u „pogrdnom značnjenju“ (a ima i takvih) mogli bi da se zapitaju da li, možda, Šiptarima odaju najviše moguće priznanje!
Pre više od osam godina poliglota, intelektualac prvoga reda, pokojni Jovan Ćirilov, u prilogu („Sa rukama u džepovima“, Blic 28. jul 2010), naveo je stav Teofila Pančića da „treba Albance zvati Šiptarima zato što je to bliže onome kako oni sebe nazivalu). Ćirilov navodi da je, na primer, Pančić „totalno u pravu“, da je glupo kod nas SAD crnce nazivati Afroamerikancima, jer nije uopšte pežorativno, za razliku od niger u Americi.“
Sa Romima je, napisao je Ćirilov, situacija malo složenija. Mnogim Romima ništa ne smeta izraz Ciganin, čak ga preferiraju. Za ilustraciju, Ćirilov navodi dobar vic u kome Ciga kaže: „Romi su Cigani komunisti, a mi ostali smo samo Cigani.“ Konačno, precizira Ćirilov, „uobičajno je da se umetnost može nazvati ciganskom, a definitno značenje naziva ove najveće svetske manjine bez stalne otadžbine glasi Romi“. Tako su oni rešili na jednom svetskom kongresu i predložili da ih i mi tako zovemo.
Na Vikipediji se može pročitati da je „Šiptar slovenizovani oblik albanskog etnonima Shqiptar (Šćiptar), odnosno Shqipëtar (Šćipetar). Usled negativne konotacije, naziv „Šiptari“ se smatra uvredljivim u srpskom, makedonskom i drugim južnoslovenskim jezicima.
Naziv „Šiptari“ (Shqiptarët) počeo je da se upotrebljava u toku NOB-a, umesto ranijeg „Arbanasi“, „Arnauti“, kao i „Šćiperija“ (Shqipëria/Shqipëri) ili „Šipnija“ (Shqipnia/Shqipni) umesto Albanija. Uvođenjem imena „Šiptari“ htelo je da se istakne jedinstvo albanskog naroda koji živi u Jugoslaviji i Albanije. U praksi, međutim, prvobitnim namerama, izraz je regionalizovan i poslužio je upravo za razlikovanje pripadnika albanske narodnosti u Jugolaviji od Albanaca u Albaniji i ostalih po svetu. Vremenom, ovaj naziv stiče negativnu konotaciju i u Jugoslaviji od 1968. godine dolazi do prestanka upotreba naziva „Šiptari“ i uvođenja jedinstvenog nacionalnog imena „Albanci“. Pomenimo da je u Makedoniji 2009. godine izbio veliki skandal kada je Makedonska akademija nauka (MANU) objavila Makedonsku enciklopediju u kojoj su Albanci nazvani „Šiptarima“.
Kosovko-metohijski Albanci su, inače, protivustavno proglasili nezavisnost. Po važem Ustavu Republike Srbije, „Pokrajina Kosovo i Metihija sastavni je deo Republike Srbije, koja je po odredbi čl. 8. stav 1. Ustava jedinstvena i nedeljiva“ (Zoran Ivošević „Suštinska autonomija kao rešenje kosmetskog problema“, Politika, 17. septembar 2018). U Ustavu Republike Srbije Kosovo i Metohija se upravo samo tako i zove i zbog toga zvanično ne bi trebalo koristiti nazive Kosovo ili Kosmet.

Neka Vaš komentar bude prvi

Odgovorite

Vaša email adresa neće biti objavljena.


*