Baba Julina životna priča – Etnološko-lingvistički biser

LESKOVAC

„Magična moć reči temelji se na njenoj sposobnosti da izaziva slike. Ona je nevidljivi znak stvari koje opažamo čulima. Njenom magičnom formulom pojavljuju se lica, predmeti, daleki ili nepostojeći, a oni bliski i prisutni dobijaju svoju pravu vrednost“, Ivo Andrić

Novim romanom „Baba Julina životna priča“ Ljiljana Stamenković ispisuje još jednu stranicu svog spisateljskog umeća, vrednu životnu priču svoje baba Jule, koja se slobodno može označiti i kao svojevrstan etnološki i lingvistički biser i retko se sreće u novijem književnom stvaralaštvu leskovačkog kraja. Etnološki, zato što verno oslikava život u Leskovcu krajem dvadesetog veka, običaje i porodične odnose, navike, život i shvatanja, uspone i padove, tegobe i upornost za opstanak, mudrost i karakterne osobine ljudi, lingvistički zato što je pisana leskovačkim dijalektom, kome se ponekad nepravedno pridaje pežorativni značaj, jezikom koji zaslužuje dublju naučnu analizu po svom značenju i sposobnosti da posebnim rečima kaže i više što se može opisati važećim književnim srpskim pravopisom. Nesporna je činjenica da je genijalni Vuk Karadžić zauzeo časno mesto u jezičkoj istoriji sveta iznedrivši najsavršeniju azbuku, ali i ne baš tako laku gramatiku, ali to ne znači da je lokalnim dijalektima umanjena vrednost duhovne doraslosti onih koji ih upotrebljavaju. Njihovo čuvanje i negovanje je u skladu sa lingvističkom istorijom sveta, jer, po mnogo čemu su i posebna oznaka karaktera ljudi određenih područja. Tu, pak, leskovački govor između dva svetska i posebno posle drugog svetskog rata, postaje prepoznatljiv i po tome što je, koliko je nama poznato, jedini dobio svoj rečnik autora profesora Brane Mitrovića, pa i gramatiku autora Jovana Mihajlović. On je i maternji jezik ovoga kraja i mora mu se posvetiti i odgovarajuća pažnja, kako u književnom, tako i u drugim oblicima umetničkog stvaralaštva. Logično je, međutim, da se sa protokom vremena menjao dolaskom novih stanovnika iz područja leskovačkog kraja, pa se i u tekstu autorke mogu prepoznate reči koje nisu nastale u samom gradu, ali to nimalo ne umanjuje ukupnu vrednost onoga što treba da se iskaže, čak ga i obogaćuje. Vredna dela na lokalnom dijalektu nastala su i u Nišu, Vranju i drugim gradovima, a njihovi autori su se i time proslavili u srpskoj književnosti.
Interesantno je da je Ljiljana Stamenković, rođena sredinom prošlog veka, tako detaljno i uspešno upamtila sve specifične izraze leskovačkog govora, koji na momente deluje i dosta nostalgično , jer često jednim izrazom govori mnogo više nego što bi se to iskazalo modernom srpskim književnim govorom. Jar, kad se , na primer kaže „njeknje“, bilo bi potrebno nekoliko savremenih pravopisnih reči da se to objasni, ili, kada već legendarni Tika Špic izgovori reč „lele“. Zato će to predstavljati i znatnu teškoću čitaocima iz drugih krajeva da razumeju značenje i njihovu specifičnost, ali za književnu baštinu Srbije bogatstvo, kojim treba da se ponosi. Međutim, nije samo Leskovac poznat u Srbiji po svom posebnom, skoro arhaičnom govoru, što je više od specifičnosti, koje može da se meri. Nažalost, u našoj zbilji često se prama svakom lokalnom dijalektu srpskog jezika ima pežorativan stav, bez obzira što su i oni temeljni deo identiteta srpskog naroda u određenom kraju,pa čak i mnogo jednostanvniji od zvaničnog srpskog književnog jezika i složene gramatike, bez obzira što je najsavršeniji na svetu. Ipak, Leskovac često žali što Vuk Karadžić nije boravio u tom kraju, jer bi bar gramatika bila mnogo jednostavnija od sadašnjeg zvaničnog srpskog pravopisa.
No, u novije vreme Leskovčani se ne odriču od svog dijalekta od počevši od Radeta Jovića, Slobodana Kostića Koste, Gordane Radivojević, Dragana Radovića, Zorana Jovanovića Jajinskog, Mire Đermanović i mnogih drugih. Sa posebnim ,pak, zadovoljstvom to čine i pojedini filmski i televizijski reditelji.
Malo je, međutim, verovatno da je Ljiljana Stamenković upamtila svaku reč svoje baba Jule, nego je u stvari vrstan poznavalac leskovačkog dijalekta i porodičnih sudbina svojih najbližih srodnika, pa nas tako vešto, često dosta potresno vodi kroz uspone i padove, karakteriše likove i roman kombinuje pričom na dijalektu i autobiografskim književnim kazivanjem svog životnog puta. Ostaje, ipak, dosta zagonetna situacija da joj svoju životnu priču vrlo detaljno govori baka Jula koja je slepa, što nas može navesti na pomisao da smo i mi slepi pred duhovnim bogatstvom koje su nam ostavili naši preci.
Našoj cenjenoj i već afirmisanoj Ljiljani Stamenković, koja je već na pučini književnog uzleta, želimo mnogu uspeha u daljem radu.

Prof. dr Živan Stojković